Strona główna
Pamięć o ks. Jerzym Popiełuszce. Nowa publikacja IPN
W przeddzień 42. rocznicy męczeńskiej śmierci bł. ks. Jerzego Popiełuszki ukazała się publikacja Instytutu Pamięci Narodowej pt. Reminiscencje śmierci księdza Jerzego Popiełuszki. Książka stanowi pokłosie ogólnopolskiej konferencji naukowej pod tym samym tytułem, zorganizowanej przez IPN w dniach 11–12 września 2024 r., w 40. rocznicę śmierci kapelana „Solidarności”.
Konferencja była okazją do naukowego namysłu nad konsekwencjami zamordowania ks. Jerzego przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa w październiku 1984 r. Zbrodnia ta wstrząsnęła polskim społeczeństwem i przypomniała, jak daleko komunistyczne władze były gotowe się posunąć w obronie systemu PRL.
Zebrane w tomie teksty przedstawiają reperkusje mordu zarówno w perspektywie ogólnopolskiej, jak i regionalnej. Podejmują temat wydarzeń, które nie tylko zapisały się w historii Kościoła i Polski, lecz także stały się ważnym punktem odniesienia dla badań nad represjami komunistycznymi w latach osiemdziesiątych.
Ośrodek Dokumentacji Życia i Kultu bł. ks. Jerzego Popiełuszki – archiwum żywej pamięci
Wśród autorów znalazła się dr Katarzyna Jóźwik, związana z Ośrodkiem Dokumentacji Życia i Kultu bł. Księdza Jerzego Popiełuszki w Warszawie. Dr Jóźwik w swoim opracowaniu przedstawia genezę, działalność oraz zasób ośrodka, mieszczącego się na plebanii parafii św. Stanisława Kostki w Warszawie.
Historia tego miejsca rozpoczęła się niedługo po śmierci kapłana. Już 1 grudnia 1984 roku ks. Teofil Bogucki, ówczesny proboszcz parafii św. Stanisława Kostki, powołał Kościelną Służbę Informacyjną. Jej zadaniem było ewidencjonowanie wiernych przybywających do grobu ks. Jerzego, odnotowywanie wydarzeń związanych z rozwojem jego kultu oraz gromadzenie dokumentacji potwierdzającej jego prywatny kult, potrzebnej do rozpoczęcia procesu beatyfikacyjnego.
Zbierane materiały przechowywano w pomieszczeniach parafialnych, a powstające archiwum zaczęto określać jako archiwum ks. Jerzego Popiełuszki. Ważną rolę w organizowaniu tej pracy odgrywali wolontariusze, wśród nich Marek Piotrowski i Katarzyna Soborak.
W 1994 roku archiwum przeniesiono do dawnego mieszkania ks. Popiełuszki na plebanii. To właśnie tam materiały są przechowywane do dziś. Przez lata dokumentacja rosła dzięki bezinteresownej pracy kolejnych osób. Autorka podkreśla, że do beatyfikacji kapłana w 2010 roku w działalność Kościelnej Służby Informacyjnej zaangażowanych było 1427 wolontariuszy.
Formalnie Ośrodek Dokumentacji został powołany 20 czerwca 2011 roku dekretem metropolity warszawskiego kard. Kazimierza Nycza. Jego zadaniem jest gromadzenie, ochrona i udostępnianie materiałów dotyczących życia, duchowości, męczeństwa oraz społecznego dziedzictwa błogosławionego kapłana.
Warto podkreślić, że nie jest to jedynie zbiór pamiątek związanych z popularnym duszpasterzem. Zgromadzone archiwalia pozwalają badać zarówno biografię ks. Jerzego, jak i historię Kościoła, relacje państwo–Kościół w PRL, działalność opozycji oraz rozwój kultu męczennika.
Co kryje archiwum?
Dr Jóźwik opisuje zasób Ośrodka podzielony na osiem zespołów tematycznych oraz Archiwum Cyfrowe. Wśród nich znajdują się materiały Urzędu Postulacji i Beatyfikacji Sługi Bożego ks. Jerzego Popiełuszki, Archiwum Sławy i Męczeństwa, spuścizny ks. Teofila Boguckiego i ks. Stefana Gralaka, a także nagrania filmowe i dźwiękowe oraz dokumentacja związana z prośbami o wydanie relikwii.
Skala zbiorów robi wrażenie. Zespół dokumentujący sławę i męczeństwo ks. Jerzego obejmuje ponad 750 jednostek archiwalnych. W archiwum znajdują się również 68 kaset VHS, ponad 2000 kaset magnetofonowych oraz płyty CD i DVD. To materiały o różnym charakterze, które pozwalają rekonstruować zarówno wydarzenia historyczne, jak i sposób, w jaki przeżywały je osoby bliskie kapłanowi oraz wierni.
Szczególne znaczenie ma dokumentacja związana z procesem beatyfikacyjnym. Obejmuje ona materiały procesowe i pozaprocesowe, świadectwa, protokoły oraz dokumenty dotyczące kultu. Obok niej znajdują się między innymi zapiski ks. Jerzego z lat 1980–1984, jego listy do rodziców, korespondencja z przyjaciółmi, listy kondolencyjne i dokumentacja wydarzeń związanych z jego męczeńską śmiercią.
Każdy z tych zbiorów stanowi osobne świadectwo. List pozwala przybliżyć relacje i osobowość kapłana. Nagranie homilii zachowuje jego głos i sposób przekazywania Ewangelii. Dokumenty procesowe ukazują drogę do uznania jego męczeństwa. Z kolei materiały dotyczące kultu pokazują, jak pamięć o ks. Jerzym rozwijała się w życiu Kościoła i społeczeństwa.
Od bezinteresownej służby do profesjonalnego archiwum
Ważnym wątkiem artykułu dr Jóźwik jest również porządkowanie i opracowywanie zbiorów. Archiwum, które przez lata rozwijało się dzięki zaangażowaniu wolontariuszy, wymagało stopniowego wprowadzania rozwiązań umożliwiających skuteczne wyszukiwanie i udostępnianie materiałów.
Autorka zwraca uwagę na sporządzanie szczegółowych inwentarzy, obejmujących między innymi daty, indeksy osobowe i geograficzne oraz słowa kluczowe. Takie opracowanie ułatwia prowadzenie kwerend i zwiększa przydatność materiałów dla badaczy. Część zespołów została już uporządkowana, zinwentaryzowana i zdigitalizowana, inne nadal wymagają pracy.
To istotne, ponieważ wartość archiwum nie zależy wyłącznie od liczby przechowywanych dokumentów. Równie ważne są ich zabezpieczenie, właściwy opis i możliwość dotarcia do źródła przez osoby prowadzące badania. Bez tej pracy nawet najcenniejszy dokument może pozostać praktycznie niedostępny.
Opracowanie dr Katarzyny Jóźwik pokazuje więc nie tylko historię instytucji, lecz także długofalowy wysiłek wielu ludzi. Przez lata podejmowali oni pracę, która nie zawsze była widoczna, ale pozwoliła ocalić i uporządkować świadectwa związane z kapłanem.
Archiwum dla historyków i dla przyszłych pokoleń
Autorka podkreśla, że zasób Ośrodka ma duży potencjał badawczy, a stan wiedzy na temat jego zawartości i specyfiki nadal wymaga pogłębienia. Materiały mogą służyć nie tylko badaczom biografii ks. Popiełuszki, lecz także osobom analizującym historię społeczną i polityczną Polski, dzieje Kościoła w okresie komunizmu oraz rozwój pamięci zbiorowej.
To szczególnie ważne w czasach, gdy kolejne pokolenia nie mają już osobistego doświadczenia wydarzeń lat osiemdziesiątych. Dla młodych ludzi ks. Jerzy może być przede wszystkim postacią z podręcznika, patronem ulicy lub bohaterem rocznicowych uroczystości. Kontakt z autentycznymi źródłami pozwala jednak zobaczyć za tymi symbolami konkretnego człowieka, jego słowa, relacje, pracę duszpasterską i cenę, jaką zapłacił za wierność prawdzie.
Archiwum przechowuje zatem więcej niż dokumenty. Zachowuje ślady ludzkich decyzji, świadectw wiary, odwagi i solidarności. Dzięki nim pamięć nie musi opierać się wyłącznie na uproszczonych opowieściach. Może być konfrontowana ze źródłami, pogłębiana i przekazywana dalej.
Pamięć jako zobowiązanie
Publikacja IPN Reminiscencje śmierci księdza Jerzego Popiełuszki przypomina, że zbrodnia z 1984 roku pozostawiła ślad daleko wykraczający poza sam proces toruński. Jej konsekwencje można odnaleźć w historii wielu polskich regionów, w reakcji społeczeństwa, w działalności opozycyjnej, w pamięci wspólnot oraz w rozwoju kultu błogosławionego męczennika.
Tekst dr Katarzyny Jóźwik dodaje do tej opowieści perspektywę szczególną: pokazuje, jak pamięć staje się pracą — systematycznym gromadzeniem, ochroną, opisywaniem i udostępnianiem źródeł. Bez tej pracy wiele świadectw mogłoby ulec rozproszeniu, a dostęp przyszłych pokoleń do historii ks. Jerzego byłby znacznie uboższy.
Ksiądz Jerzy Popiełuszko przypominał, że prawda i dobro wymagają odwagi. Dziś troska o jego dziedzictwo wymaga również rzetelności badawczej i odpowiedzialności za pamięć. Nie wystarczy wspominać męczennika — trzeba poznawać jego życie, chronić świadectwa i przekazywać je dalej.
Tomasz Sypniewski, nauczyciel religii, uczestnik Szkoły Letniej Księdza Jerzego
Publikacja „Reminiscencje śmierci księdza Jerzego Popiełuszki”, red. Rafał Łatka, Jarosław Wąsowicz SDB, Instytut Pamięci Narodowej, 2026, ISBN 978-83-8459-131-4 jest dostępna w księgarniach IPN na terenie całego kraju oraz online w wersji papierowej lub w formie e-booka.













