Publicystyka
Bp Ważny pyta o język. A kto formuje sumienia?
„Młodzi to widzą i naśladują” — mówi bp Artur Ważny, wskazując na język pogardy obecny w debacie publicznej i mediach społecznościowych. Trudno nie przyznać mu racji. Ale skoro język jest częścią problemu, trzeba zapytać także o jego źródła. Co sprawia, że człowiek przestaje widzieć w drugim człowieku bliźniego, a zaczyna widzieć przeciwnika, którego można upokorzyć? I czy wystarczy apelować o kulturę słowa, jeśli zaniedbujemy formację sumienia?
Po tragicznych wydarzeniach w polskich szkołach bp Artur Ważny zwrócił uwagę na agresję językową i zanik szacunku w relacjach międzyludzkich. W rozmowie opublikowanej przez Katolicką Agencję Informacyjną 9 października hierarcha podkreślił, że dzieci obserwują dorosłych, przejmują ich sposób mówienia i oswajają się z językiem nienawiści. Przypomniał również wezwanie św. Pawła: „W pokorze uważajcie jedni drugich za wyżej stojących od siebie” (Flp 2,3).
Rzeczywiście, nie można oczekiwać od młodych szacunku, jeśli sami dorośli przyzwyczajają ich do pogardy. Nie można wymagać odpowiedzialności za słowo, gdy publiczne upokarzanie przeciwnika uchodzi za oznakę siły, a obraźliwy komentarz bywa nagradzany popularnością. Nie można też dziwić się, że uczniowie przekraczają granice, jeśli widzą, że w świecie dorosłych granice te stają się coraz mniej wyraźne.
Jednak diagnoza, że młodzi naśladują dorosłych, powinna prowadzić do kolejnego pytania: co pomaga człowiekowi rozpoznać, że nawet jeśli może kogoś obrazić, nie ma do tego moralnego prawa?
Od języka do serca
Jezus w Ewangelii według św. Mateusza mówi: „To, co z ust wychodzi, pochodzi z serca” (Mt 15,18). To zdanie sięga głębiej niż sama krytyka agresywnego języka. Wskazuje, że słowa nie są wyłącznie problemem kultury osobistej. Mogą ujawniać sposób myślenia o drugim człowieku, hierarchię naszych wartości i stan naszego sumienia.
Można nauczyć dziecko, by mówiło „dzień dobry” sąsiadowi, nie obrażało nauczyciela i nie używało wulgaryzmów. To ważne elementy kultury osobistej. Ale człowiek może przestrzegać tych zasad na zewnątrz, a jednocześnie gardzić kimś, kogo uważa za gorszego. Może zachować pozory uprzejmości, a później dołączyć do internetowej nagonki na kolegę z klasy.
Dlatego formacja moralna nie może zatrzymywać się na zewnętrznych oznakach szacunku. Musi prowadzić do przemiany sposobu patrzenia na drugiego człowieka. Do uznania, że jego godność nie zależy od tego, czy jest lubiany, czy podziela nasze poglądy, czy należy do naszej grupy i czy możemy coś dzięki niemu zyskać.
Język pogardy nie pojawia się w próżni. Niekiedy wyrasta z potrzeby dominacji, czasem z lęku, frustracji, presji grupy albo przekonania, że własną wartość można zbudować przez poniżenie kogoś innego. Nie ma jednej przyczyny każdego przypadku przemocy, a jej poważne źródła wymagają analizy specjalistów. Jednak wychowanie powinno pomagać młodym rozpoznawać te mechanizmy i uczyć ich, że nie każda emocja usprawiedliwia każde zachowanie.
Nie wystarczy mówić: „Bądźcie dla siebie mili”
Apel o szacunek jest potrzebny, ale sam w sobie nie wystarczy. Młody człowiek musi wiedzieć nie tylko, że powinien być życzliwy, lecz także dlaczego powinien szanować drugiego człowieka — nawet wtedy, gdy nikt tego od niego nie wymaga.
Właśnie tu zaczyna się formacja sumienia. Nie chodzi o wychowanie ludzi, którzy unikają złych zachowań wyłącznie ze strachu przed karą. Chodzi o kształtowanie zdolności rozpoznawania dobra i zła, przyjmowania odpowiedzialności za własne czyny oraz stawania w prawdzie, także wtedy, gdy prawda okazuje się niewygodna.
Uczeń, który udostępnia obraźliwy wpis, powinien umieć zapytać siebie: czy przyczyniam się do czyjejś krzywdy? Czy to, że inni się śmieją, czyni moje zachowanie dobrym? Czy milczenie w obliczu upokarzania drugiego człowieka rzeczywiście oznacza, że nie mam z tym nic wspólnego?
To pytania, na które nie odpowie za młodego człowieka sam regulamin. Potrzebuje on dorosłych, którzy pomogą mu zrozumieć moralne znaczenie jego decyzji. Potrzebuje również środowiska, w którym przyznanie się do błędu nie jest oznaką słabości, a naprawienie krzywdy — powodem do wstydu.
Ewangelia nie kończy się na upomnieniu
Warto w tym miejscu przypomnieć jeszcze jedną scenę biblijną. Po zaparciu się Piotra Jezus odwraca się i patrzy na ucznia. Piotr przypomina sobie słowa Pana, wychodzi na zewnątrz i gorzko płacze (Łk 22,61–62).
To moment, w którym człowiek konfrontuje się z prawdą o własnym postępowaniu. Piotr deklarował wierność, ale w chwili próby zawiódł. Spojrzenie Jezusa nie pozwala mu dłużej uciekać przed tą prawdą.
W tej scenie jest coś istotnego dla wychowania. Formacja sumienia nie polega na nieustannym oskarżaniu człowieka ani na publicznym piętnowaniu go za każdy błąd. Polega na doprowadzeniu do momentu, w którym potrafi on rozpoznać własną winę, przyjąć odpowiedzialność i zmienić postępowanie.
Nie oznacza to rezygnacji z konsekwencji. Osoba skrzywdzona potrzebuje ochrony, sprawca powinien odpowiedzieć za swoje czyny, a szkoła ma obowiązek reagować na przemoc. Jednak samo ukaranie nie zawsze prowadzi do przemiany. Wychowanie powinno stawiać także pytanie o to, czy człowiek zrozumiał, co zrobił drugiemu, i czy potrafi postąpić inaczej w przyszłości.
Chrześcijańska perspektywa nie zatrzymuje się więc na wezwaniu do poprawnego zachowania. Prowadzi do nawrócenia — przemiany serca, z której może rodzić się inny sposób mówienia, myślenia i traktowania ludzi.
Kto ma formować sumienia młodych?
Jeśli zgadzamy się, że młodzi naśladują dorosłych, powinniśmy konsekwentnie zapytać, gdzie mają uczyć się dojrzałego osądu moralnego. Rodzina odgrywa tu rolę podstawową. Ważne są również szkoła, środowisko rówieśnicze, media, wspólnoty i instytucje, które współtworzą przestrzeń dorastania.
Nie wolno przy tym oczekiwać, że nauczyciele sami rozwiążą wszystkie problemy wychowawcze. Potrzebują wsparcia rodziców, współpracy ze specjalistami i warunków pozwalających na rzeczywistą pracę wychowawczą. Potrzebują także przestrzeni do rozmowy o sprawach, które dotyczą nie tylko wiedzy, ale również odpowiedzialności, godności i dobra.
W tym kontekście nie sposób pominąć religii i etyki. To przedmioty, które mogą tworzyć systematyczną przestrzeń refleksji nad moralnymi wyborami. Religia pozwala rozważać chrześcijańskie rozumienie godności człowieka, grzechu, przebaczenia, miłości bliźniego i nawrócenia. Etyka umożliwia analizowanie dylematów moralnych, argumentów i konsekwencji decyzji.
Żaden z tych przedmiotów nie gwarantuje, że uczeń nigdy nikogo nie skrzywdzi. Nie można też sprowadzać całego wychowania moralnego do planu lekcji. Nie oznacza to jednak, że edukacja aksjologiczna jest zbędna. Przeciwnie — jeśli chcemy, by młodzi nie tylko znali zasady, ale także rozumieli ich sens, musimy traktować formację sumienia jako istotny element wychowania.
Dlatego debata o miejscu religii i etyki w szkole nie powinna ograniczać się do organizacji zajęć. Dotyczy również pytania o to, czy tworzymy młodym ludziom warunki do refleksji nad tym, co dobre, co złe i za co ponoszą odpowiedzialność.
Zacznijmy od dorosłych. Ale nie kończmy na języku
Bp Artur Ważny przypomina, że młodzi obserwują dorosłych. To prawda i poważne zobowiązanie. Nie możemy oczekiwać od uczniów kultury słowa, jeśli sami normalizujemy pogardę. Nie możemy wymagać empatii, jeśli lekceważymy krzywdę ludzi, których nie lubimy. Nie możemy uczyć odpowiedzialności, jeśli każde własne zachowanie usprawiedliwiamy okolicznościami.
Ale naśladowanie dorosłych to tylko część odpowiedzi. Młody człowiek potrzebuje również narzędzi, by krytycznie ocenić to, co widzi. Powinien umieć powiedzieć: „Wszyscy tak mówią, ale to nie znaczy, że mają rację”. Powinien potrafić sprzeciwić się grupie, nawet jeśli ryzykuje utratę popularności. Powinien rozumieć, że wolność słowa nie zwalnia z odpowiedzialności za słowo.
To właśnie zadanie formacji sumienia: pomóc człowiekowi odróżniać to, co powszechne, od tego, co słuszne; to, co przynosi chwilową satysfakcję, od tego, co naprawdę dobre; to, co wolno zrobić, od tego, co powinno się zrobić.
Jeśli chcemy zmienić język młodych, musimy zatroszczyć się o serca i sumienia, z których ten język wyrasta. A jeśli traktujemy poważnie wychowanie do odpowiedzialności, nie możemy marginalizować przestrzeni, w których młodzi uczą się rozpoznawać dobro i zło.
Zacznijmy od siebie — jak apeluje bp Ważny. Ale zróbmy również następny krok: stwórzmy młodym warunki do formacji sumienia. Bo szacunek nie powinien być tylko dobrym obyczajem. Powinien wynikać z głębokiego przekonania, że drugi człowiek nigdy nie przestaje być człowiekiem, nawet wtedy, gdy się z nim nie zgadzamy.
Tomasz Sypniewski, katecheta













